Pagina 08 (NL)  B3-2023 PNKV BiuletynOnline.

Johannes Vermeer

Een uitnodiging om te ontspannen

A. Jackow

Zolang deze vrouw uit het Rijksmuseum
in geschilderde stilte en concentratie
melk uit een kan in een kom
dag na dag schenkt,
verdient de Wereld niet
voor het einde van de wereld.
Wisława Szymborska

Tot op de dag van vandaag herinner ik me de opgewonden stem van een vriend: "Oh, heb je een Vermeer?" Een kopie van Het Melkmeisje heeft altijd aan de muur van mijn huis gehangen, eerst het ouderlijk huis en, na vele jaren en verhuizingen, nu mijn eigen huis. Ik kan me niet voorstellen dat ik ooit zo'n klein schilderij, dat zo'n rust uitstraalt en tegelijkertijd zo meeslepend is, van de muur zou kunnen halen. Eén klein exemplaar en hoeveel indrukken!

Wat is er toch met Johannes Vermeer dat het krijgen van kaartjes voor tentoonstellingen van zijn schilderijen in de 21e eeuw aan het wonderbaarlijke grenst? (Zie de recente overzichtstentoonstelling in Amsterdam. Iemand had geen tijd om de computer aan te zetten toen het allemaal voorbij was...). Waarom denken zoveel mensen dat 'het nu echt de tijd is' om naar een museum te gaan? Wat zoeken we in Vermeer? Als je kijkt naar de haast en de druk van de wereld van vandaag, lijkt het wel vrede te zijn.

We moeten stoppen. Teruggaan in de tijd. Een gewoon moment van het dagelijks leven, toen het drukke leven in een snel maar vast ritme liep, op vaste uren, en concentratie en aandacht vereiste voor arbeidsintensieve boerenklussen. Niet ver van ons vandaan woedt oorlog, de inflatie tiert welig, angst voor de toekomst en voor ons dagelijks bestaan. En hier schenkt het melkmeisje melk alsof de wereld om haar heen niet bestaat.

Ik herinner me de concentratie van het melkmeisje uit het huis van mijn oma, toen ze melk in zelfgemaakte wrongel goot. Ik was nog klein en toch voelde ik een soort meditatie toen ik zag hoe het stroompje melk in de kom stroomde, glinsterend in verschillende tinten wit. Deja vu, opgeroepen door een schilderij van bijna vier eeuwen geleden.

De kleuren stralen rust uit. De lucht boven de gracht in Delft lijkt doordrongen van gouddeeltjes. Het mistige landschap is onvergetelijk; als je je ogen sluit, is het gemakkelijk om het onder je oogleden terug te halen. De kleuren van de vrouwenkostuums, goud en azuurblauw, zijn vol warmte en accentueren de silhouetten van de heldinnen. Azuur was erg duur; om er genoeg pigment uit te malen moest Vermeer veel geld uitgeven. Toch misgunde hij het intense blauw in de outfit van het nederige dienstmeisje niet. Hij gaf om haar, alsof hij haar wilde belonen voor haar harde werk en de charme van een gewoon moment naar boven wilde halen, om het zo volledig mogelijk weer te geven.

We zien ook royaal gedoseerd azuurblauw in de hoofdtooi van het Meisje met de Parel. Iedereen kent haar, iedereen associeert haar, maar toch fascineert ze. De Nederlandse Mona Lisa staart ons raadselachtig aan en biedt enorm veel ruimte voor verbeelding. Wie was zij? Waarom schilderde hij haar zo, tegen zo'n achtergrond, in zo'n ongebruikelijke conventie? Had de Amerikaanse schrijfster Tracy Chevalier, die zo gefascineerd was door het schilderij 'Meisje met de parel', gelijk dat ze een evocatief verhaal creëerde over de omstandigheden van de creatie van het werk, dat ons terugvoert in de tijd naar de realiteit van het leven, het huis en het werk van de schilder? Een verhaal dat zo realistisch is dat het in 2003 een verfilming beleefde. De grote winst voor de auteur en haar roman was dat ze hedendaagse lezers nieuwsgierig maakte naar de schilderijen van Vermeer en, in zijn kielzog, naar andere kunstenaars uit zijn tijd. Ik ken niemand die na het lezen van het boek of het bekijken van de film niet urenlang op internet heeft gezocht naar meer werken en informatie. Om nog maar te zwijgen over het kopen van een kaartje voor een tentoonstelling in Amsterdam :)

Vermeer was een perfectionist die aan elk schilderij beitelde tot hij zeker was van de perfectie van elk detail. Dit duurde soms maanden. Tijd is tenslotte geld en de kunstenaar had het niet gemakkelijk. Zijn gezin groeide jaar na jaar, Vermeer had een vrouw en meerdere kinderen om te onderhouden, het leven was duur. Met zo'n groot gezin te voeden zou je denken dat hij meer, sneller, "zuiniger" zou moeten schilderen. En toch deed hij dat niet. De kracht van geduld, artisticiteit, de overtuiging van wat een schilderij verdient. De kracht van kalmte.

Ontspanning in Vermeers schilderijen wordt bevorderd door zowel hun compositie als hun inhoud. Een jonge vrouw leest een brief, alleen in een kamer. Een vrouw die een binnenplaats opruimt tegen een lege straat. Een landschap van Delft op een moment dat de straten nog geen mensen laten zien die de dagelijkse sleur moeten doorstaan. Hoewel ik me bewust ben van de ontberingen die het maken van het schilderij met zich meebracht, heb ik de indruk dat de schilder aan zijn ezel uitrustte van alle zorgen en problemen waarmee hij werd geconfronteerd. Laten we niet vergeten dat Vermeer zijn hele korte leven financiële problemen had. De wrede realiteit van de Nederlands-Franse oorlog vernietigde de belangrijkste inkomstenbronnen van de familie, wat leidde tot een faillissement. Zorgen en wanhoop ondermijnden de gezondheid van de kunstenaar, wat zijn vroegtijdige dood veroorzaakte. Toch is dit niet te zien in de schilderijen. Er is de rust van het dagelijks leven in terug te vinden, een moment in het hier en nu, vaak een glimlach en vreugde. Er is geen verdriet, geen depressie. Het lichtspel, de kleuren zijn bijna magisch, de alledaagse onderwerpen rustgevend. Als we naar de schilderijen van Vermeer kijken, ontspannen we echt.

Dus laten we onszelf een cadeautje geven en het melkmeisje of het meisje met de parel bezoeken, zonder plannen en zonder zelfgenoegzaam te worden; we hebben ze tenslotte elke dag. Net als op familiebezoek gaan, voor de herinneringen. Ontspanning en opwinding in één. Hoeveel aangenamer zal het zijn om in slaap te vallen met zo'n beeld onder onze oogleden :)

- - -