Op donderdag 25 september vond in de Dominikanerkerk een feestelijke bijeenkomst plaats ter gelegenheid van het 55-jarig bestaan van de Poolse taal- en letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam. Het was een bijzondere bijeenkomst – vol herinneringen, reflecties en emoties. Voor sommigen was het een reis terug naar hun studententijd, voor anderen een gelegenheid om met enige afstand terug te kijken op de lange, soms turbulente geschiedenis van het onderwijs in de Poolse taal en cultuur in Nederland.
Het jubileum werd bijgewoond door voormalige en huidige docenten, studenten en sympathisanten van de studierichting. Ook Poolse accenten ontbraken niet – onder meer de ambassadeur van de Republiek Polen in Den Haag, mevrouw Margareta Kassangany, die namens de minister van Cultuur en Nationaal Erfgoed van de Republiek Polen de onderscheiding "Verdienstelijk voor de Poolse Cultuur" uitreikte aan twee personen die zich bijzonder verdienstelijk hebben gemaakt voor de ontwikkeling en promotie van de Poolse taal en cultuur in Nederland: prof. Arent Johan van Nieukerken en mgr. Elżbieta Niemczuk-Weiss.
Voor een groot publiek traden onder andere prof. dr. Kris van Heuckelom, dr. Eric Metz, dr. René Genis en onderscheiden wetenschappers van de UvA op. Het evenement werd financieel ondersteund door de Poolse ambassade en de muzikale omlijsting werd verzorgd door Ewa Pepper, een intrigerende violiste die bekend staat om haar experimentele klanken en onconventionele interpretaties. Het was echter niet alleen een jubileumfeest, maar eerder een moment om stil te staan bij en na te denken over wat de Poolse taal- en letterkunde in Amsterdam vandaag de dag is en wat ze kan zijn.
Gouden jaren en moeilijke beslissingen
De geschiedenis van de Poolse taal- en letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam begon in 1969.
Decennialang maakte het deel uit van een breder programma van Slavistiek, naast Russistiek en Bohemistiek, maar het behield altijd een zekere onafhankelijkheid. Hier ontwikkelde zich het onderzoek naar Poolse literatuur, vertalingen en culturele contacten tussen Polen en Nederland. Zoals prof. Arent van Nieukerken zich herinnert, had de Poolse taal- en letterkunde jarenlang zijn eigen cursussen, eigen ideeën en eigen enthousiastelingen. Na 2015 begonnen echter veranderingen die – net als in veel andere Europese centra voor geesteswetenschappen – ook Amsterdam niet voorbijgingen.
Met de opeenvolgende hervormingen en bezuinigingen begonnen de zelfstandige modules gewijd aan de Poolse literatuur te verdwijnen. De lessen werden teruggeschroefd en opgenomen in het algemene programma Slavistiek, en de masteropleiding werd onderdeel van de studierichting 'Literary Studies'. "Ondanks alles gaf ik met veel plezier les", zegt Van Nieukerken, die anderhalf jaar geleden met pensioen ging, maar nog steeds romantici vertaalt en wetenschappelijk onderzoek doet, recentelijk naar Słowacki en Norwid.
Afscheid en een nieuw begin
Het jubileum van dit jaar was ook een gelegenheid om afscheid te nemen van Elżbieta Niemczuk-Weiss, een docent en lector die jarenlang met veel passie Poolse les heeft gegeven. Zij was, zoals haar collega's benadrukken, "het hart en de ziel van de Poolse taal- en letterkunde in Amsterdam". Dankzij haar inzet kon het jubileumfeest worden georganiseerd. Hoewel de toekomst van de studierichting onzeker is, is er nog steeds hoop. De lessen van Elżbieta Niemczuk-Weiss worden overgenomen door dr. Marta Skóra, afgestudeerd aan de Universiteit van Warschau, die we veel succes en voldoening in haar nieuwe baan toewensen.
De literatuurcursussen worden gegeven door een docent die ervaring heeft met zowel de Boheemse als de Russische taal en cultuur. Professor Van Nieukerken zegt hierover: "Dat zal zeker goed gaan."
Moeilijke tijden voor de geesteswetenschappen
Discussies over de toekomst van de Poolse taal- en letterkunde vinden niet alleen plaats in Amsterdam.
Professor Kris van Heuckelom in Vlaanderen worstelt met soortgelijke problemen.
Aan de ene kant is er een groeiende behoefte aan intercultureel contact en fascinatie voor Midden-Europa, aan de andere kant is er een klimaat dat niet bevorderlijk is voor de geesteswetenschappen: druk om efficiënt te zijn, banenverlies, samenvoeging van studierichtingen. "We zullen onze filologieën opnieuw moeten uitvinden", merkte professor Van Nieukerken sarcastisch op, "maar dat zal niet gemakkelijk zijn in een wereld waarin alles onmiddellijk financieel voordeel moet opleveren".
55 jaar zijn verstreken...
Tijdens de jubileumbijeenkomst was er echter meer te voelen dan alleen nostalgie. Er was ook dankbaarheid – voor de gezamenlijke weg, voor de studenten die vandaag de dag als vertalers, docenten en onderzoekers werken, en voor het feit dat de Poolse taal- en letterkunde in Amsterdam al meer dan een halve eeuw een ontmoetingsplaats is voor twee culturen. Aan het einde van de ceremonie konden de deelnemers genieten van lekkernijen uit de Poolse delicatessenwinkel en Poolse boeken in Nederlandse vertaling kopen bij de stand van uitgeverij Pegasus – een symbolische brug tussen talen en werelden.
De Poolse taal- en letterkunde in Amsterdam gaat door – misschien met minder mensen, misschien in bescheidener omstandigheden, maar met dezelfde geest die haar al 55 jaar kenmerkt: passie voor taal, literatuur en alles wat Polen en Nederland verbindt.